Skolyoz ve korse rehberi

Normal ve sağlıklı bir omurgaya arkadan bakıldığında baş, boyun, sırt ve bel bölgeleri düz bir hat şeklinde uzanır. Omurgaya yandan bakıldığında ise tam düz değildir: boyun ve bel bölgesinde hafif bir çukurluk, sırt bölgesinde hafif bir dışa doğru eğrilik bulunur. Bunlar omurganın doğal eğrilikleridir.

Skolyoz, omurganın düz bir hat şeklinde uzanan bu yapısının bozularak sağa ya da sola doğru eğrilmesiyle karakterize bir rahatsızlıktır. Çoğunlukla büyüme çağında fark edilir; omurlar sağa veya sola yer değiştirirken aynı zamanda kendi eksenleri etrafında dönerler. Bu nedenle skolyoz, omurgada ilerleyici ve üç boyutlu bir deformasyon olarak tanımlanır.

Eğrilik bazen ayakta dik durulduğunda çıplak gözle fark edilebilir; bazen ise ancak klinik değerlendirme ve radyolojik görüntüleme ile anlaşılır. Skolyoz genetik faktörlerle doğuştan ortaya çıkabileceği gibi, geçirilen bazı hastalıklar veya travmalar sonrasında da gelişebilir.

Skolyozun belirtileri nelerdir?

Aşağıdaki bulgular skolyoz açısından değerlendirme gerektirebilir. Bu liste bir tanı aracı değildir; benzer bir bulgu fark ederseniz hekime başvurmanız gerekir.

• Omuzlar arasında dengesizlik; bir omuzun diğerine göre aşağıda kalması.
• Kollar ile vücut arasındaki mesafenin iki tarafta eşit olmaması, gövde dengesinin bozulması.
• Baş ve gövdenin farklı yönlere kayması nedeniyle bir bacağın daha uzun hissedilmesi.
• Kalçalar arasında dengesizlik; bir kalçanın diğerine göre aşağıda kalması.
• Etek veya pantolon paçasının bir tarafta yukarı çekilmesi.
• Arkadan bakıldığında omurganın düz olmaması, sağa veya sola eğrilmesi.
• Sırtın bir tarafında çıkıntı ya da yükselti görülmesi; bu çıkıntının öne eğilmekle belirginleşmesi.
• Gövdenin yana doğru kaydığının fark edilmesi.
• Sırt ve bel ağrısı.
• İleri derecedeki eğriliklerde nefes darlığı ve yorgunluk hissi.

Skolyoz büyüme çağındaki çocuklarda erken belirlendiğinde takip ve tedavi planı daha erken kurulabilir. Zamanında fark edilmeyen ve ilerleyen eğriliklerde erişkinlik döneminde bel ve sırt ağrıları ile kalp ve akciğer fonksiyonlarını etkileyen tablolar bildirilmiştir.

Skolyoz çeşitleri nelerdir?

İdiopatik (nedeni bilinmeyen) skolyoz

En sık görülen şeklidir; sebebi bugüne kadar tam olarak aydınlatılamadığı için bu adı alır. Çoğunlukla ergenlik çağındaki hızlı büyüme döneminde ortaya çıkar ve sıklıkla aileseldir. Omurgada yana doğru eğilme “S” veya “C” şeklinde olabilir; en hafif formlar dahil tüm idiopatik skolyozlarda omurların kendi etrafında dönmesi de görülür. Bu dönme sırtta veya belde asimetrik çıkıntılara yol açar.

Nöromusküler skolyoz

Altta yatan neden, kasları ve sinirleri etkileyen nöromusküler bir hastalıktır; beyin veya omurilik kaynaklıdır. Çocuk felci, serebral palsi veya musküler distrofi gibi tablolarda ilerleyen dönemde skolyoz gelişebilir.

Konjenital (doğuştan) skolyoz

Anne karnındaki gelişim sırasında ortaya çıkan omurga anomalilerine bağlıdır. İlk yıllarda hızlı bir ilerleme gösterebildiği için erken dönemde yakın takip gerektirir.

Travmatik skolyoz

Geçirilen bir travma sonrasında omurgada oluşan kırık ve hasarlardan kaynaklanır. Genellikle trafik kazaları ve yüksekten düşmeler sonrasında gelişir.

Skolyoz dereceleri ve sınıflandırma

Skolyozun seyri her zaman aynı kalmaz: eğrilik ilerleyebilir, aynı kalabilir veya nadiren azalabilir. Birbirini izleyen iki veya daha fazla muayenede 20°’nin üzerindeki eğriliklerde 5° ve daha fazla artış, 20°’nin altındaki eğriliklerde 10°’lik artış ilerleme olarak kabul edilir. Çift eğrilikler, sırt bölgesindeki eğrilikler, kız cinsiyet, tanı anında eğriliğin büyük olması ve 10 yaş altında konulan tanı ilerlemeye daha yatkın kabul edilir.

Kronolojik sınıflandırma

İnfantil dönem 0–3 yaş, juvenil dönem 3–10 yaş, adolesan dönem 10–18 yaş, erişkin dönem 18 yaş ve üstü olarak tanımlanır.

10°’nin altındaki açılar

Tıp dilinde “spinal asimetri” olarak bilinen küçük eğriliklerdir. Bir eğriliğin skolyoz olarak adlandırılabilmesi için Cobb açısının 10°’nin üzerinde olması gerekir. Düşük dereceli eğrilikler ilerleyip ilerlemediğinin anlaşılması için gözlem altında tutulur.

20° ile 40° arasındaki açılar

Sıklıkla adolesan dönemde görülür. Bu aralıkta hekimler egzersiz, fizik tedavi ve ortez (korse) uygulamasını birlikte değerlendirir. Ortez uygulamasında beklenen, eğriliğin gözle görülür şekilde düzelmesinden çok ilerleme hızının kontrol altında tutulmasıdır. Büyüme devam ettiği sürece günlük kullanım süresi hekim tarafından belirlenir.

40°’nin üzerindeki açılar

Büyümesini büyük ölçüde tamamlamış kişilerde cerrahi seçeneği gündeme gelebilir. Genel kabul; sırt bölgesindeki eğriliklerde 45–50°, bel bölgesindeki eğriliklerde 40° sınırının cerrahi değerlendirme eşiği olarak ele alınmasıdır. Karar yalnızca hekime aittir.

Tanı sonrasında izlenen üç yol

Gözlem

Genellikle 20°’den küçük eğrilikler için tercih edilir. Belirli aralıklarla takip, sportif faaliyetler ve genel vücut kondisyonunun korunmasını içerir. Skolyoza özel fizyoterapi egzersizleri (örneğin Schroth yaklaşımı) hekim ve fizyoterapist önerisiyle programa eklenebilir. Küçük çocuklarda egzersizler oyun biçiminde planlanmalıdır.

Ortez (korse)

Konservatif yaklaşımın önemli bir parçasıdır. Eğriliği 20–40° arasında olan ve büyüme potansiyeli devam eden çocuklarda değerlendirilir. Ortezle omurga asimetrik basınçlara karşı desteklenir; çocuk büyüdükçe cihaz yeniden ayarlanır veya yenilenir. Günlük kullanım süresi ve tedavinin sonlandırılması hekim kararına bağlıdır.

Cerrahi

Genel olarak 45–50°’nin üzerindeki eğriliklerde gündeme gelir. Akciğer gelişimini tamamlamış ergen ve erişkinlerde düzeltme ve sabitleme ameliyatları uygulanır. Cerrahiye dahil edilen omurlarda hareket sınırlanacağı için ameliyat öncesi planlama önem taşır. 10 yaş altındaki çocuklarda büyümeyi ve akciğer gelişimini etkileyebileceği için sabitleme ameliyatlarından kaçınılır.

Korseye alışma dönemi kademeli ilerler. Aşağıdaki çerçeve genel bir bilgilendirmedir; sizin için geçerli olan günlük saat sayısını ve geçiş hızını hekiminiz ile ortez uzmanınız birlikte belirler.

1. 1

   İlk gün

   Korse, provalarda gösterildiği şekilde giyilir ve 30–45 dakika sonra çıkarılır. Cilt kontrol edilir, basınç bölgelerindeki pembeleşmelerin yarım saat içinde kaybolup kaybolmadığına bakılır.

2. 2

   İlk geceler

   Alışma genellikle gece kullanımıyla başlar. Uyumadan önce korse yeniden takılır. Uykuya dalmakta zorlanır veya ağrı hissederseniz korse çıkarılır ve durum ortez uzmanınıza bildirilir.

3. 3

   İlk 1–2 hafta

   Bu dönemde korseyi yatarak giymek genellikle daha kolaydır: omurga gevşer ve doğru pozisyonu bulmak kolaylaşır. Bacakları hafif bükmek (kalça yaklaşık 80°) bu etkiyi artırır. Yükseklik ayarı önemlidir; korse çok aşağıda oturursa iliak kanatlarda basınç ağrısı olabilir.

4. 4

   Sonraki aşama

   Gece kullanımına öğleden sonraları, ardından sabah saatleri eklenir. Saatler abartılmadan, ancak kararlılıkla artırılır.

5. 5

   Tam zamanlı kullanım

   Hedeflenen günlük süreye ulaşıldığında korse yalnızca banyo ve egzersiz gibi belirlenen durumlarda çıkarılır. Günlük süreyi ve tam zamanlı kullanıma geçiş takvimini hekiminiz belirler.

Ayağın iç kısmındaki kemer, yürürken ve ayakta dururken vücut yükünün tabana dağılmasında rol oynar. Kemerin yüksekliği kişiden kişiye değişir. Aşağıdaki kesit modelleri, üç farklı ayak yapısında kemik, kas ve bağların konumunu gösterir.